Πέμπτη, 10 Μαρτίου 2016

√ Καλωσόρισμα - Το Παραμύθι των Πετρογέφυρων

Καλώς ήρθατε στο
Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων
( http://arhiogefirionipirotikon.blogspot.gr )

για ένα ταξίδι στην Πίνδο διαβαίνοντας πέτρινα τοξωτά γεφύρια...






Το Παραμύθι των Πετρογέφυρων

Νερό πολύ. Και παντού. Ανέκαθεν ευεργέτης. Ένας κατά κανόνα σύμμαχος και φίλος του Ανθρώπου.
Ο τελευταίος, όμως, εταξίδευε. Πότε από ανάγκη, πότε από περιέργεια. Μοίρα του, να αλλάζει συνεχώς χώρο. Το νερό τότε, ποταμός ολόκληρος, του στάθηκε αντίπαλος, του ’κλεισε το δρόμο.
Η πάλη τους αναπόφευκτη και μακροχρόνια. Στην αρχή αμφίρροπη. Τελικά να κερδίζει -συνεχίζει το ταξίδι του- ο Άνθρωπος. Αλλά χωρίς να κατακτά. Χωρίς να αυθαδιάζει. Χωρίς να ταπεινώνει τον αντίπαλο. Έξυπνα, με ελιγμούς, για να καλύψει μιαν ανάγκη του, συμπλήρωσε, προέκτεινε τη φύση! Και το αποτέλεσμα; Μονότοξα, δίτοξα, …πολύτοξα γεφύρια!
  
Της Κούρτιας το γεφύρι! Το γεφύρι του Νούτσου! Της Πορτίτσας το γεφύρι, της Πλάκας, της Τατάρνας! Η Καμάρα της Κριεστόβας! Λα Πούντια Νουάουα, λα πούντια Βιάκλι! Της Άρτας το γεφύρι! Το γεφύρι της Κυράς! Του Εβραίου, της Νονούλως, του Πασά…
                                        

Πέτρινα όλα τους  και θολωτά! Κουρασανόχτιστα! Λίθινες βέργες, τροχιές δέους, μπροστά στην αιωνιότητα του πλάτανου! Και αποκάτω τους, χωρίς σημάδια ήττας, το νερό να συνεχίζει το δικό του το ταξίδι για τη θάλασσα. Αχελώος, Αώος, Αχέροντας! Ποτάμιοι θεοί! Περήφανοι, ανενόχλητοι. Γιατί όλες οι ζεύξεις τους υπήρξαν αποτέλεσμα έντιμου συμβιβασμού, σοφή του Ανθρώπου αντίδραση απέναντι στη φύση…
 Ελάχιστες φορές, παλεύοντας με το νερό, ο άνθρωπος αστόχησε· την ψυχραιμία του έχασε, αυθάδιασε. Και… λιθοβόλησε τον ποταμό. Μια τέτοια, στο Ζαγόρι! Όποτε η Ζαγορίσια η Κυρά νεκρό γεννούσε το παιδί της, έτρεχε στο κοντινό ποτάμι, ανέβαινε στο θολωτό γεφύρι και με τις αρκάδες-πέτρες του χτυπούσε το νερό! Έτσι -λέει- εμάλλωνε τον ποταμό. Γιατί για ευγονίας Θεό, κάποτε, τον πίστευε· να μην ξανασυμβεί!
Κάτι τέτοια όμως, ήσαν ξεσπάσματα απόγνωσης, ξεστρατίσματα μεγάλης λύπης. Γρήγορα ο Άνθρωπος συνερχόταν, με τα νερό εφίλιωνε. Και στους αιώνες μέσα συνέχιζε να γεφυρώνει το πεπρωμένο του· αν ανάγκη, στοίχειωνε στα θεμέλια και την Καλή του…




Σαρανταπέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες
γιοφύρι εστεριώνανε στης Άρτας το ποτάμι.
Ολημερίς εχτίζανε, το βράδυ γκρεμιζόταν…
«Αν δεν στοιχειώστε άνθρωπο γιοφύρι δεν στεριώνει… »

«Γιοφύρι θα φκιάσεις, αν κάνεις αυτό το καλό…»!
Τούτος ο λόγος, λαϊκός. Το έργο, όμως, του πλούσιου -να βγει απ’ την αφάνεια, να τον παινέψουν πιότερο, να σώσει και την ψυχή του! Τη μια φορά ήτανε Ρωμιός· Τούρκος την άλλη· κάποτε καλόγερος που κοίταζε και χαμηλά, να σώσει εδώ ζωές.
Τα λεφτά πάντα πολλά. Λίρες με το φτυάρι -λένε στην Άρτα- τάισε το ποτάμι ο Θειακογιάννης. Για να μερώσει το θεριό, να το ζεύξουν, μέχρι και Τούρκου χρήματα δανείστηκε! Στο τέλος το ’στησε το γεφύρι του γερό και όμορφο…
Τότε ήταν που ο Τούρκος ζήλεψε μερίδιο στη δόξα. Πίσω τα χρήματά του, τα δανεικά, δεν ήθελε να τα πάρει. Είδε και απόειδε -«δικά σου είναι, πρέπει να τα δεχθείς…»- τον πήγε ο Θειακογιάννης στον κατή. Και εκεί, με απόφαση, του τα επέστρεψε όλα· μέχρι και το τελευταίο γρόσι. Όλη η τιμή δικιά του…
Αυτά συνέβησαν στην Άρτα. Το άλλο, κοντά στο Μέτσοβο, κάτω απ’ το Προσγόλι. Άγριος εκεί ληστής, ο Μπρούζος, φοβέρα για τους Τούρκους και απειλή. Μα και για τους Χριστιανούς μπελάς, αφού, συχνά, αυτοί πληρώναν τα σπασμένα. Κι έβαλαν οι προεστοί σκοπό να τόνε διώξουν· μαζεύοντας χρήματα να τόνε δελεάσουν. Κάποτε -μεγάλο το ποσό- ο Μπρούζος πείστηκε. Μα αντί οι προεστοί να του τα δώσουν, τον …πλήρωσαν με φονικό. Έτσι τους μείναν τα λεφτά, τους μείνανε και οι τύψεις. Στο τέλος οι ενοχές τούς φέρανε στην εκκλησία. Και ο παπάς:
-γιοφύρια αν θα χτίσετε, θα πάρετε συχώριο..!

Σαν τρώμε και σαν πίνουμε και σαν χαροκοπούμε,
κι ένα καλό δεν κάνουμε στη δόλια τη ψυχή μας…
Ο κόσμος φτιάχνουν εκκλησιές φτιάχνουν και μοναστήρια,
φτιάχνουν και πετρογέφυρα για να περνάει ο κόσμος…

Το χτίσιμο των γεφυριών το κάνανε από τους Κουδαραίους οι πρώτοι, οι καλύτεροι. Έρχονταν από την Κόνιτσα, λάκα του Σαραντάπορου! Μπορεί κι απ’ τα Τζουμέρκα, ή τα Χουλιαροχώρια! Και της Ανασελίτσας ήσαν καλοί -μεταξύ τους Ηπειρώτες πρόσφυγες που γίναν Μακεδόνες! Όπως κι οι Κολωνιάρηδες κι οι Οπαρλήδες της Πάνω Ηπείρου, αρβανιτόφωνοι αυτοί!
  
Μπροστά, έβλεπες να βαδίζει ο Πρωτομάστορας! Ύστερα, οι καλφάδες: πελεκάνοι, χτίστες, μαραγκοί, κλειδοσάδες, ασβεστάδες, νταμαρτζήδες. Τελευταία, τα μαστορόπουλα…
Μεγάλο το βάρος στα μουλάρια -τα εργαλεία πολλά: τσοκάνια, χτενιές, καζμάς, βελόνια, ματρακάδες, παραμήνες, σαούλια, πηλοφόρια, καλέμια…
Γύρω του Αϊ-Γιώργη φεύγαν, την άνοιξη -“διώχνω” την λέγανε! Επέστρεφαν το φθινόπωρο, του Αϊ-Δημήτρη…
Στην ξενιτιά πελέκαγαν και χτίζανε -αργός ρυθμός, σαν μοιρολόι! Σεράγια, εκκλησίες, μύλοι, μοναστήρια, τζαμιά, αρχοντικά, βρύσες, καμπαναριά, χάνια, βγήκανε από τα χέρια τους…
Με άλλα λόγια, …χτούσανε τον κόσμο όλο, χτούσανε και τα γιοφύρια του! Μόνο που για τα τελευταία δεν αρκούσαν μόνο τα χέρια, ήθελε και την καρδιά -το θάρρος της, την τόλμη! Γιατί δεν ήξεραν γράμματα. Παθαίνανε, μαθαίνανε…

 …τότες ματααρχίνισαν να χτίζουν το γιοφύρι,
μαρμάρωνε κι ανέβαινε σαν να ’ταν ’πο μολύβι.
Εγίνηκεν, τελείωσε, κι ακόμη είναι θιάμα,
γιοφύρι πέτρινο τηράς να κρέμεται στο ράμμα…

Τα γεφύρια -είναι αλήθεια- χτίστηκαν, κάποτε, για να καλυφθεί μιαν ανάγκη· ανάγκη επιτακτική! Μα μορφοποιήθηκαν έτσι, που, γρήγορα -το κυριότερο αβίαστα- μετουσιώθηκαν σε τέχνη. Σήμερα, σύμβολα πια, λειτουργούν σε μια άλλη διάσταση· αυτή του θρύλου!  
Αναρωτηθήκαμε: ο Άνθρωπος -επίγειος γεφυράς- δημιουργός ή βλάστημος;  κατακτητής ή ευεργέτης; Η απάντηση στο μεταίχμιο περηφάνιας και φόβου. Φοβάται και ο τολμηρός; Υπάρχουν στιγμές που …ναι! Τότε τροφοδοτείται υπέρμετρα η φαντασία· τότε γεννιούνται θρύλοι, παραδόσεις, μύθοι…

Τον κόπο του αποκαλέσαμε …διαβολογιόφυρο! Κατηγορήσαμε: συμμάχησε με τις δυνάμεις του κακού!
Το άλλο, ψηλά στον Καλαμά, το θελήσαμε …Θεογέφυρο! Το δεχθήκαμε χωρίς αναστολές. Αυτό το έχτισε η ίδια η φύση!
Του πρέπει τιμωρία του Πρωτομάστορα -του κάθε πέρα από τα μέτρα μας! Να χτιστεί στα θεμέλια η γυναίκα του, να εξιλεωθούν οι Θεοί των ποταμιών!
Στην τελευταία δεξιά καμάρα χτίσαμε το βουβάλι (δύναμη)· στην προτελευταία αριστερά έναν αράπη (υπακοή;) -να συντροφεύουν την πρωτομαστόρισσα τη Λένη!
Όμως, σαν διαβαίνουμε το γεφύρι, μουσική δεν παίζουμε. Γιατί μπορεί κι οι τρεις να αρχίσουν το χορό, να ξεχάσουν το «κράτημα», όλα να γκρεμιστούνε!
Της Τρίχας το γεφύρι είναι καταδικό μας έργο! Εμείς το σκεφτήκαμε, εμείς το στεργιώσαμε! Να το περνούν τη μέρα της Πεντηκοστής οι πεθαμένοι μας γυρίζοντας στον Άδη! Όμως…
Όμως στην όχθη την απέναντι, πέρα από κάθε εμπόδιο υγρό, ένα γεφύρι θα μας φέρνει… Πάντα!
Καλό ταξίδι... 
Σπύρος Μαντάς

 
  Ας αλλάξουμε όχθη...                                     

Τετάρτη, 9 Μαρτίου 2016

√ Τι είναι το "Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων"







 Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων  
 (Α.Γ.Η.)   
Ένα πανόραμα των γεφυριών της Πίνδου, 
των μυστικών 
και της τέχνης τους…






Το Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων (Α.Γ.Η.) δημιουργήθηκε το 1990.
Σκοπός: η καταγραφή, μελέτη και προβολή των πέτρινων γεφυριών της ευρύτερης περιοχής της Ηπείρου (Πίνδου).
Το υλικό, που από το 1982 είχε αρχίσει να συλλέγεται, ταξινομείται έκτοτε και μελετάται με τέτοιο τρόπο, ώστε να προβάλει ανάγλυφη, σ’ όλες της δηλαδή τις διαστάσεις και παραμέτρους, η εικόνα των πετρογέφυρων του συγκεκριμένου χώρου -ιστορική, αρχιτεκτονική, κατασκευαστική, οικονομική, κοινωνική, λαογραφική, πολιτιστική.
Το Αρχείο συνεργάζεται με το Κέντρο Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών (ΚΕΜΕΠΕΓ).



Ειδικότερα, οι σκοποί του ΑΓΗ καθορίζονται:   
Αναζήτηση, εντοπισμός και καταγραφή (αποτύπωση - φωτογράφιση - βιντεοσκόπηση) όλων των πέτρινων τοξωτών γεφυριών της Πίνδου. Συμπεριλαμβάνονται και γεφύρια που δεν υπάρχουν πια, αρκεί να τεκμηριώνεται απόλυτα η ύπαρξή τους.
Συλλογή οποιασδήποτε σχετικής με αυτά πληροφορίας, είτε με επιτόπια έρευνα (πρωτογενές υλικό), είτε με βιβλιογραφική αποδελτίωση (δημοσιευμένο υλικό).
Καταχώρηση, επεξεργασία και μελέτη του συλλεγμένου υλικού βάσει συγκεκριμένου σχεδίου (Δομή Αρχείου: Μνήμη - Υποστήριξη - Μελέτη). Δημιουργία Μητρώου γεφυριών.
Συλλογή υλικού (συνεντεύξεων και φωτογραφιών) για τους δημιουργούς -μαστόρους.
Ηχογραφήσεις - βιντεοσκοπήσεις, επιτόπου, όλων των ελληνικών παραλλαγών “του γιοφυριού της Άρτας”, αλλά και των βαλκανικών παράλληλων.
Δημιουργία ειδικής -έντυπης και ηλεκτρονικής- βιβλιοθήκης: βιβλία ελληνικά και ξένα με αποκλειστικό τους αντικείμενο τα πετρογέφυρα, περιοδικά και εφημερίδες με εκτεταμένη αναφορά σε αυτά, όλα τα δημοσιεύματα για την ηπειρωτική γεφυροποιία.
Εκδόσεις βιβλίων και λοιπών σχετικών εντύπων. Παραγωγή ηχητικού και οπτικού υλικού (CD ήχου, CD-R, DVD/Bίντεο).
Συμβολή στην προστασία, προβολή και διάσωση των πέτρινων γεφυριών, μέσω ευαισθητοποίησης του κοινού και αρμόδιων φορέων: οργάνωση ημερίδων, λειτουργία εκθέσεων, πραγματοποίηση διαλέξεων, αρθογραφία στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, παρεμβάσεις στον ηλεκτρονικό.


Χώρος έρευνας, όπως ειπώθηκε, άρα προέλευσης του υλικού, είναι η περιοχή της Πίνδου -εδώ το περισσότερο υλικό, εδώ και το καλύτερο! Ο όρος “Ηπειρώτικα γεφύρια” -να διευκρινιστεί-  χρησιμοποιείται όχι μόνο για να δειχθεί η προέλευση των συγκεκριμένων κτισμάτων, αλλά και, κυρίως, η τεχνοτροπία τους. Αφορά λοιπόν τα γεφύρια όλης της Πίνδου που διαθέτουν κοινά χαρακτηριστικά ικανά να συγκροτούν ρυθμό. Άλλωστε, απ’ τους ίδιους μαστόρους χτίστηκαν, χωρίς αυτό, βέβαια, να αποτελεί τη μοναδική αιτία της ιδιαίτερής τους ταυτότητας -οι Ηπειρώτες μαστόροι δούλεψαν και αλλού με εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα. Πάντως, έτσι ή αλλιώς, τουλάχιστον για εκείνα τα χρόνια, ο αλληλοεπηρεασμός ανθρώπου και χώρου πρέπει να θεωρείται δεδομένος. Ειδικά ο λαϊκός τεχνίτης, περισσότερο γήινος, αντλεί δυνατότητες, έμπνευση, άμεσα απ’ το περιβάλλον του. Και …επιστρέφει ανάλογα.
Πιστεύουμε πως η καλύτερη τέτοια αμφίδρομη σχέση επηρεασμού -με καταλυτικό  ρόλο στις όψεις των πραγμάτων- εκδηλώθηκε στην Πίνδο! Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, τα πέτρινα γεφύρια της, αφού οι μορφές των τελευταίων, στην ουσία, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να μιμούνται τις γύρω βουνοκορφές…

                                                                                                                                               

Να γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι ως προς το χώρο και το χρόνο έρευνας και μελέτης.
Βασικό κριτήριο για οριοθέτηση του χώρου αποτελεί το εδαφικό ανάγλυφο, που στην εποχή του, αρκετά παλιά, μπορούσε να διαμορφώνει ανθρωπογεωγραφική ενότητα με ιδιαίτερη πολιτισμική χροιά -δεν είναι τυχαίο πως τότε και φυλετικά η περιοχή πρέπει να ήταν ενιαία.
Ξεκινάμε απ’ την Αμφιλοχία, τον Αμβρακικό κόλπο, φτάνοντας βόρεια μέχρι τον ποταμό Σκούμπη, τον Γενούσο των Αρχαίων που χρησιμοποίησε για τη διέλευσή της και η Εγνατία. Δυτικά, κλείνει η θάλασσα -Ιόνιο και Αδριατική-, ενώ ανατολικό όριο, θεωρούμε τη νοητή γραμμή που σχηματίζουν οι πρωτεύουσες των διπλανών της Ηπείρου νομών, αφού εκεί, πραγματικά και πολιτισμικά, σβήνει η Πίνδος (Αμφιλοχία - Καρπενήσι - Καρδίτσα - Τρίκαλα - Γρεβενά - Καστοριά - Φλώρινα - Ελμπασάν - Δυρράχιο). 
Άρα, πέρα από τους 4 νομούς της Ηπείρου και το βόρειο τμήμα της -σήμερα στην Αλβανική επικράτεια- περιλαμβάνονται στο χώρο έρευνας και περιοχές -είναι Πίνδος- όπως ο Βάλτος της Αιτωλοακαρνανίας, τα Ευρυτανικά και Θεσσαλικά Άγραφα, ο Ασπροπόταμος και τα Χάσια, πεδινά τμήματα των Τρικάλων και της Καρδίτσας (Καραγκουνοχώρια), μέρη των Γρεβενών (κυρίως τα λεγόμενα Κουπατσοχώρια), το Βόιο Κοζάνης και, τέλος, τα ορεινά της Καστοριάς και Φλώρινας (Κορέστια - Βίτσι).
Χρονικά βέβαια όρια δεν τέθηκαν. Η πέτρα, σαν αναγκαίο υλικό δόμησης, καθόρισε και το εύρος της καταγραφής. Έτσι, η χρονική μας αφετηρία χάνεται στα βάθη των αιώνων -τεκμηριωμένες χρονολογήσεις έχουμε απ’ τις αρχές του 16ου-, η δεκαετία του 1950, με την εισβολή του τσιμέντου, σηματοδοτεί το τέλος.  

Σ’ αυτόν τον αχανή -απ’ τις δυσκολίες μετακίνησης- χώρο, στους σκοτεινούς - ιστορικά τα αίτια- αιώνες, ψάξαμε, εντοπίσαμε, καταγράψαμε και μελετήσαμε ένα μεγάλο αριθμό πέτρινων τοξωτών γεφυριών. Είναι τόσες και τέτοιες τούτες οι κατασκευές, που επιτρέπουν με σιγουριά να συμπεράνουμε για την πορεία της λαϊκής γεφυροποιίας στη χώρα μας -μοναδικής, αφού για τους γνωστούς λόγους έντεχνη δεν υπήρξε.


 Και μερικά ακόμη, διευκρινιστικά, για τη δομή του Αρχείου.
Όπως ειπώθηκε, τη συνιστούν τρία μέρη:
•  Μνήμη. Αποτελεί το μητρώο των γεφυριών. Εδώ καταχωρούνται όλα εκείνα που συνθέτουν την ταυτότητα κάθε πετρογέφυρου -ονομασία, θέση (χάρτης), ποτάμι, έτος χτισίματος, δωρητής, δαπάνη, μορφή και διαστάσεις (σχέδιο), ιστορικό, φωτογραφίες, βίντεο. Μέχρι στιγμής η καταγραφή πλησιάζει τις 1500 κατασκευές -σωζόμενες ή μη- και η έρευνα συνεχίζεται.
Υποστήριξη. Περιέχει υλικό ενισχυτικό της Μνήμης. Ερωτηματολόγια, αλληλογραφία, βιογραφικά δωρητών, παλιές καρτ-ποστάλ, θρύλοι και παραδόσεις, τραγούδια, ανακηρύξεις διατηρητέων μνημείων, φωτογραφίες και συνεντεύξεις μαστόρων, συμφωνητικά, ζωγραφικοί πίνακες, λογοτεχνικά και θεατρικά έργα, βιβλιογραφία, πλήθος άλλων στοιχείων, εμπλουτίζουν, συμπληρώνουν την εικόνα που μέσω της Μνήμης αποκτήθηκε. Να σημειωθεί πως εδώ, ειδικότερα, η πληθώρα του υλικού που έχει προκύψει για τους Μαστόρους και για το Γεφύρι της Άρτας, κάνει τα τελευταία να λειτουργούν ως παραρτήματα του Αρχείου.
Μελέτη. Εκμεταλλεύεται τις πολλές πληροφορίες της Μνήμης και της Υποστήριξης, για να ερευνηθούν επιμέρους θέματα, διεκπεραιωθούν συνθετικές εργασίες. Παραδείγματα: ονοματολογία, λειτουργία του τόξου, τύποι και παραλλαγές, κόστος κατασκευής, συμβολή στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη του τόπου, ρίζες της λαϊκής γεφυροποιίας, τεχνική και αισθητική πρόοδος μέσω της εμπειρίας, αποδημία και οικοδομική, κατασκευή σαν κάλυψη ψυχολογικής, κοινωνικής  ανάγκης κ.λπ.


Σημειώσεις Ξενάγησης

√  Στην αριστερή στήλη ενημερώνεστε για το Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων (Δράσεις, Συνεντεύξεις, 
     Κυκλοφορίες βιβλίων μας κλπ) και για άλλα σχετικά.
√  Στη δεξιά στήλη μπορείτε να δείτε Γεφύρια της Πίνδου, Νέες Αναρτήσεις (τις πιο πρόσφατες)
    Από και Για Γεφύρια, Προτεινόμενα θέματα (αντιπροσωπευτικές του blog μας αναρτήσεις).
√  Στο κάτω μέρος της σελίδας υπάρχουν όλες οι αναρτήσεις -με ένα κλικ ταξιδεύετε... 


Σπύρος Μαντάς / Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων (Α.Γ.Η.)
Ηλία Ζερβού 50
11144 Αθήνα.

Τηλ. & Fax: 210 2010659
Κιν.              6938121276
E-mail: κλικ στο κόκκινο >>> sp_mantas@hotmail.com

          
 
Ιστότοποι:


Youtube / About Bridges:  
http://www.youtube.com/gefirimost


Facebook / Γεφύρια & απέναντι όχθες
https://www.facebook.com/arhiogefirion